دانلود با حجم ۵مگابایت

حضرت آیت الله مهدی احدی دامت برکاته، بنیان گذار مرکز تحقیقاتی آموزشی جوادالائمه(ع) در سخنانی قرآن را راهی برای حل آسیب‌های اجتماعی در جامعه دانستند و فرمودند: امروز در جامعه اسلامی ما زلزله بی اعتقادی و بی دینی به راه افتاده است که تنها راه نجات از آن تکیه بر آموزه‌های قرآنی است.

ایشان با بیان این که طلاب باید مراقب باشند زیر آوار این  زلزله گرفتار نشوند، تصریح نمودند: امروز تنها وقت مدرک گرفتن نیست، بلکه باید سینه‌ها را از آموزه‌های قرآنی پر کرد تا بتوان آرامش را در  جامعه اسلامی به وجود آورد.
حضرت آیت الله احدی مدظلة با تأکید بر این که هیچ کاستی‌ در قرآن وجود ندارد،‌ خاطرنشان ساختند: اگر نسبت به آموزه‌های قرآنی توجه بیشتری می‌شد، بسیاری از مشکلاتی که امروز گریبان‌گیر فرهنگ اسلامی شده است، بروز نمی‌یافت.

معظم له با بیان این که سنگرهای علمی فراوانی است که حوزه باید آن را فتح کند، افزودند: حوزه می‌تواند با تکیه بر آموزه‌های قرآنی، در عرصه‌های اقتصاد، روانشناسی،‌ سیاست و تمامی امور اجتماعی و فردی الگویی مناسب و کامل در اختیار مردم قرار دهد

همچنین حضرت آیت الله مهدی احدی ظهر شنبه در حاشیه مراسم افتتاحیه این دوره در گفتگو با خبرنگاران اظهارداشتند: سومین دوره تخصصی تفسیر قرآن با حضور ۸۰ نفر از طلاب و فضلای دارای مدرک سطح سه حوزه برگزار می شود.

معظم  له اضافه کردند: بیشتر شرکت کنندگان این دوره را حافظان قرآنی تشکیل می‌دهند که علاقمند هستند در کنار داشتن مدرک دکترا و ارشد با تفسیر قرآن و روش تفسیر نیز آشنا شوند.

ایشان با بیان اینکه طول دوره تفسیر در این موسسه پنج سال است فرمودند: طلاب حاضر در دوره براساس تفسیر “معین” که تفسیری آموزشی است مباحث تفسیری را فرا می‌گیرند.

بنیان گذار مرکز تحقیقاتی جوادالائمه اظهارداشتند: در دوره اول تفسیر ۶۰ نفر و در دوره دوم ۲۰ نفر پذیرش شدند و خروجی‌های این موسسه فضلای توانمندی هستند که علاوه بر آشنایی با دو زبان انگلیسی و عربی می‌توانند تفسیر تدریس کرده و در زمینه مباحث تفسیری به ارایه برهان و استدلال بپردازند.

معظم له با اشاره به اهمیت تفسیر قرآن در حوزه تصریح کرد: تفسیر قرآن باید پایه و مبنا در علوم حوزوی باشد که امروز این توجه در میان طلاب وجود دارد.

استاد خارج فقه حوزه علمیه قم از در دست ساخت بودن ساختمان جدید مرکز تحقیقاتی آموزشی جوادالائمه در پردیسان قم خبرداد و اظهار داشت: در صورت راه اندازی این ساختمان می‌توانیم تا ۵۰۰ طلبه را در هر دوره جذب کنیم و به عنوان آشنایان با تفسیر و مفسر تحویل حوزه بدهیم.

همچنین در بخش دیگری از این مراسم حضرت آیت‌الله حسینی بوشهری با بیان این که تنها قرآن برای انسان کافی نیست، اظهار داشت: قرآن کتاب صامت است و ما در کنار آن نیاز به قرآن ناطق که عترت رسول اکرم(ص) است، داریم. همچنین افرادی که با بهره‌گیری از آموزه‌های اهل‌بیت(ع) قرآن را تفسیر می‌کنند، نیز در این راستا حضور دارند.

وی در ادامه با بیان این که اسلام جهانی،‌جامع و جاودانه نیاز به استخراج دارد، خطاب به کارشناسان و پژوهشگران قرآنی خاطرنشان ساخت:‌ آیا برای استخراج منابع در قرآن باید به سراغ دانشگاه‌ها برویم و یا کسی را از اروپا وارد کنیم؟

عضو جامعه مدرسین حوزه تأکید کرد: به عنوان یک طلبه بدون تعارف می‌گویم درباره قرآن سرمایه‌گذاری لازم را نداشته‌ایم و باید برای گذشته خود استغفار کنیم.

آیت‌الله حسینی بوشهری افزود: به جای این که طلاب در تمامی پایه‌های تحصیلی حد اقل به تفسیر ترتیبی بپردازند، اولویت را به دیگر کتاب‌ها که آنها هم نیاز به قرآن دارند، ‌داده‌ایم.

وی با بیان این که تفسیر، انسان را در دیگر علوم توانا می‌کند، تصریح کرد: کسی که نسبت به تفسیر قرآن آشنایی داشته باشد و به بررسی آیات بپردازد، می‌تواند یک مدرس، مبلغ و فقیه چیره دست باشد.

امام جمعه قم با اشاره به روایتی از امام صادق(ع)، اظهار داشت: کسی که به وسیله این و آن داخل دین شده باشد، به وسیله  حرف این و آن نیز از دین خارج می‌شود، ولی  کسی که از رهگذر قرآن و عترت وارد دین شود، هرگز اعتقاداتش متزلزل نمی‌شود.

دانلود شب ۱۳ , ۱۴

دانلود شب ۱۱ , ۱۲

دانلود شب ۹و۱۰

قرآن سندی آسمانی و استوار نامه ای ملکوتی است که پیامبر اکرم(ص) آنرا برای اثبات رسالت خویش در برابر جهانیان گشوده است ولی باید توجه داشت که معجزه بودن قرآن برای همیشه و همه نژادها خود یک نوع اعجاز است زیرا این کتاب باید از آغاز نبوت آن بزرگوار تا پایان جهان هم چنان بصورت سندی زنده و دلیلی غیر قابل انکار بر صدق ادعای وی و سفارت آسمانی آن حضرت باقی باشد در حالی که انسانها از آن تاریخ تا عصر ما دوران مختلفی را پشت سر نهاده و تکامل های دیگری را نیز در پیش دارند.

در چهارده قرن قبل مردم در سراسر جهان تقریبا در حالت بی خبری و نادانی بسر برده و از نظر فکری در مرتبه نازلی قرار داشتند ولی قرآن در همان عصر و در آن شرایط نامساعد معجزه بزرگ و دلیل قاطع بر نبوت پیغمبر اسلام(ص) بوده است. در جهان ما و در عصر کنونی نیز که انسان ها به بسیاری از اسرار و رموز جهان آفرینش پی برده و از حقایق علمی فراوانی آگاهند و باز هم قرآن معجزه و برای اثبات رسالت آن بزرگوار سندی قاطع است! و این مسئله خود نوعی اعجاز بشمار می آید.

قرآن به لغت عرب که اصولی ترین و جامع ترین لغات زنده ی جهان است نازل گردیده و جنبه فصاحت و بلاغت آن نژاد سرسخت عرب را به زانو درآورده بود ولی همین کتاب در عصر حاضر و برای نژادهای مختلف و ملتهای دیگر هم جنبه اعجاز دارد! اینکه اعجاز قرآن برای همیشه باقی است و گذشته زمان و تکامل فکری ابناء آدم هیچ گونه ضربه ای بر این سند آسمانی وارد نیاورده خود یک معجزه و خارق عادت است.

اعجاز قرآن از جنبه های گوناگون

بحث و بررسی درباره چگونگی اعجاز قرآن در همه عصرها و زمان ها و برای همه تیره ها و نژادها موضوعی است که شرح آن به نوشتن دهها جلد کتاب قطور نیاز دارد ولی با این حال از آنجا که گفته اند(ما لایدرک کله لا یترک کله) به ناچار ما نیز در اینجا بطور فشرده به قسمت هائی محدود از جنبه های اعجاز قرآن اشاره کرد و نمونه هائی از آن را در این جا نقل می کنیم:

اول) اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت

احاطه به لغات و در دسترس داشتن واژه ها، چندان  دشوار نیست اما، ترکیب و نیز ترتیب و تنظیم آنها به شیوه یی که رعایت فصاحت و بلاغت شده باشد و هم جمله بندی به گونه یی باشد که بیان در همانحال که در دسترس ذهن خواننده است، در بالاترین جایگاه باشد، کاری است که بی رعایت قواعد باریک و دقیق ادبی و مهارت ذوقی سرشار، انجام پذیر نیست.

در فن «فصاحت و بلاغت» آمده است که:

برای فصاحت و بلاغت در هر گفتار و یا نوشتار، رعایت سه موضوع ضروری است: ۱٫ احاطه به واژه ها و معانی. ۲٫ قدرت فکر و لطافت ذوق. ۳٫ قدرت بیان یا قلم. اما همواره باید در نظر داشت که اگر چه همه ی قواعد و ضروریات فصاحت و بلاغت نیز، رعایت شود، باز کسی نمی تواند مدعی گردد که نوشته یا گفته ی او در همه زمانها «برترین» است و کسی همانند آن نمی تواند آورد.

اما، خداوند متعال، که حوزه ی قدرت و دانش او را پایانی نیست، از ترکیب و تنظیم کلمات، در قرآن سخن را به گونه یی آراسته است تا هیچکس گرچه بلیغترین و فصیحترین مردمان، نظیر آن، نتواند. و این است رمز جاودانه بودن قرآن و سند پیامبری جاوید حضرت محمد(ص). اصولاً متدولوژی خاص این کتاب، چنین امری را ایجاب می کند(۱)، به عبارت دیگر فصاحت و بلاغت را ابعاد و شاخه هایی است که بدان اشاره می کنیم:

الف- سبک و اسلوب

قرآن کریم از سبک و اسلوب معجزه آسایی برخوردار است که هیچ کتابی آن را ندارد. اسلوب این کتاب آسمانی، قابل تقلید نیست، چرا که سبک آن با معانی بلندی قرین می باشد. اگر کسی بخواهد نظم و اسلوب کلامی را با مضامین بلند آیات هماهنگ سازد، معانی جمله ها مضحک و مبتذل می شود و اگر بخواهد مفاهیم معقول و منطقی آیات الهی را در قالب آن اسلوب بریزد، امکان پذیر نخواهد بود، بلکه آن اسلوب از دست خواهد رفت. معانی بدیع با اسلوب بی بدیل این کتاب به گونه ای به هم آمیخته شده که در غیر آن، قابل جمع نمی باشد. اگر تنها اسلوب قرآن اعجاز بود، ممکن بود ادیبان زمان مانند آن بیاورند. آنچه تحدی و هماوردی را ناممکن ساخته، سبک و اسلوب، همراه با معانی و ترکیب و اسلوب، همراه با معانی و ترکیب جمله های آن است.

در تاریخ اسلام از مسیلمه کذّاب که آدمی فصیح، بلیغ و مدعی نبوت بود، آیاتی به تقلید قرآن شبیه سوره مرسلات نقل شده است که از نظر خوانندگان عزیز می گذارنیم:

« و المبدیات زرعا و الحاصدات حصدا و الذاریات قمحا و الطاحنات طحنا و الخابزات خبزا و الثاردات ثردا و لا قمات لقماً اهاله و سمناً» (قسم به زنهای آشکار کننده کشت زرع، و سوگند به خانم های دروگر، و سوگند به پاشندگان گندم، و قسم به نانوایان که نان آن چنانی می پزند، و سوگند به زن های پزنده آبگوشت کذایی، و سوگند به خانم هایی که لقمه های آنچنانی بر دهن می گذارند، و لقمه های چرب و نرمی بر می دارند).(۲)

این کلمات، گذشته از اشکالات ادبی، معانی مبتذلی نیز دارد.

باز مسیلمه کذّاب می گوید: « الفیل و ما الفیل، له خرطوم طویل، و له ذنب و بیل» (چه می دانید فیل چیست؟ برای او خرطوم دراز و دم کوتاهی است).

همانطور که ملاحظه می فرمایید این هماوردان در خلق الفاظ و ترکیب کلمات به سبک و شیوه قرآنی، و آنچه در توان داشته اند به کار گرفته اند ولی حداقل معانی معقول را از دست داده اند، پرداختن به زنان، ماجرای فیل و خرطوم طویل و دم کوتاه آن و… هدفی و رسالتی در این پیام ها نهفته است؟

این آیه از نظر مضمون به حد کافی خنده آور است و اصلاً نیازی به بحث و طرح آن نیست.

 بی دلیل نیست ابوالعلاء معرّی، ادیب و فیلسوف معروف می گوید: (این سخن در میان مردم، اعم از مسلمان و غیر مسلمان مورد اتفاق است که کتابی که محمد(ص) آورده است، عقل ها را در برابر آن مغلوب ساخت و تاکنون کسی نتوانسته است مانند آن را بیاورد. سبک این کتاب با هیچ یک از     سبک های معمول در میان عرب ها، اعم از خطابه، رجز، شعر، سجع و نثر کاهنان و شاعران و ادیبان، شباهت ندارد، امتیاز جاذبه این کتاب بقدری است که اگر یک آیه در میان کلمات دیگران قرار گیرد، همچون ستاره فروزان در شب تاریک می درخشد).(۳)

گوته، شاعر و دانشمند آلمانی می نویسد: (قرآن، اثری است که بواسطه سنگینی عبارت، خواننده آن در ابتدای امر رمیده می شود، ولی سپس مفتون جاذبه آن می گردد و بالاخره بی اختیار مجذوب زیبایی های متعدد آن می شود).(۴)

اگر در نوشته های ادیبان و نثر و اشعار شاعران معروف عرب زبان دقت کنیم، در بسیاری از موارد، مضامین آنها مردود و متضاد می باشد. مواردی که قابل اشکال نیست، بلکه موضوع صحیح است، بدون شک مانند سبک و اسلوب قرآن نمی باشد. خطبه های نهج البلاغه و دعاهای صحیفه سجادیه و  خطابه های پیامبر(ص) با وجود صحت مضامین، هرگز با آیات قرآن قابل مقایسه نیست. به همین دلیل است که خدای متعال در قرآن می فرماید: «اگر راست می گویید، یک سوره مثل قرآن بیاورید، که هرگز نمی توانید مانند آن را بیافرینید. پس بهتر است خود را از عذاب دردناکی که آتش گیره آن، انسان ها و سنگ هاست، نگه دارید».(۵)

ب- بُعد دیگر جنبه لفظی و ظاهری فصاحت و بلاغت قرآن

فیلسوف شهید استاد مرتضی مطهری(ره) در این باره بیانی دارند که خلاصه ای از آن را می آوریم:

یکی از وجوه اعجار قرآن که از دیر زمان مورد توجه فوق العاده قرار داشته، جنبه لفظی و ظاهری یا فصاحت و بلاغت قرآن است. روشنی بیان، زیبایی، تعبیر، شیرینی، آهنگ و جذابیت عبارات، نظم  بی بدیل الفاظ و قالبهای معانی، آن چنان آیات قرآن را زیبا و لطیف ساخته است که هر کسی مختصر ذوق و شناختی از ادبیات عرب داشته باشد، حلاوت و طراوت آن را به خوبی احساس می کند.

اصولاً همه انسان ها زیبایی و جمال را می فهمند و نیازی به تعریف ندارد هنگامی که انسان اندام و صورت زیبا را مشاهده کند، یا منظره دل پذیر و یا شعر زیبایی را ببیند، بی اختیار جذب می شود. به همین دلیل صورت ها و منظره ها با این گوناگونند، ولی زیبا و جذاب می باشند. پیش از آن که علم و عقل، زیبایی را درک کند، احساس آن را می فهمد که مرکز آن، قلب و دل است، نه مغز و سر، از این رو گفته اند: زیباترین شعر، دروغ ترین آنهاست.

فصاحت و بلاغت نیز از مقوله زیبایی است و به کانون احساسات مرتبط است، ولی یک ویژگی و امتیازی که در فصاحت و بلاغت قرآن موجود است این است که، در عین زیبایی و جذابیّت از صمیم صداقت و درستی مایه می گیرد، بر خلاف شعر زیبا که اگر دروغ و گزاف در آن نباشد، زیبایی نخواهد داشت.

آری قرآن، هم کتاب عقل است و هم کتاب دل، زیبایی الفاظ را با جمال معنوی و اسلوب بدیع ادبی به هم آمیخته است.(۶)

ج- وجهی دیگر در اعجاز کلامی قرآن

در اعجاز لفظی و معنوی قرآن می توان به این حقیقت نیز اشاره کرد کتاب هایی در دنیا نوشته می شود، هر کدام سبک و موضوع خاصی دارد، مثلاً کتاب تاریخ بر محور تاریخ می چرخد کسی که در فن سخنوری کتابی تدوین نموده، مسائل مخصوص آن را مورد بحث قرار داده که با فلسفه و شیمی ارتباطی ندارد، ولی قرآن با اینکه یک هدف را دنبال می کند و آن، تعلیم و تربیت و هدایت و ارشاد انسان هاست، با وجود آن، با همه علوم و معارف آمیخته است؛ از جنین شناسی گرفته تا رنگ درختان، تنوع گیاهان، زمین شناسی، خلقت انسان، حرمت گوشت خوک و مردار، فلسفه آفرینش انسان و جهان، مبداء و معاد و برزخ و قیامت، همه را به هم آمیخته و یک نوع ارتباط و هماهنگی بین آنها برقرار ساخته است. این کتاب منحصر به فرد، کتابی است که طبیعت را با فطرت در آمیخته و عقل را با دل به همه دوخته است؛ مثلاً در باره بهار می فرماید: «فانظر الی آثار رحمه الله کیف یحی الارض بعد موتها ان ذلک لمحی الموتی» نخست، توجه به انسان را به سبزه زارها، درختان، گل و گیاهان توجه می دهد که چگونه باران رحمت زمین مرده را زنده می سازد و بعد بلافاصله ذهن آدمی را به احیای مردگان در قیامت معطوف می کند.(۷)

د- مصونیت از تحریف

قابل تحریف نبودن قرآن نیز می تواند یک نوع اعجاز باشد، چرا که هر کتابی در دنیا قابل تحریف به زیادتی و نقصان است، ولی قرآن، نه کاستی را بر می تابد و نه افزونی را، چرا که نسخه های آن بی حد و حصر است و افزون به آن و کاستن از آن امکان پذیر نمی باشد.

اصولاً قرآن چون به صورت معجزه نازل شده است، قابل تحریف نمی باشد، بر خلاف تورات و انجیل که در قالب نثر معمولی نازل گردیده و قابل تحریف بوده اند، قرآن کریم به مصونیت خود از هر گزندی اشاره کرد و می فرماید: «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون» (این کتاب را فرستاده ایم و تحقیقاً آن را نگهبان و نگه داریم).(۸)

همانطور که در عصر نزول و حضور پیامبر(ص) از تحریف در امان باقی مانده، پس از پیامبر(ص) نیز دستخوش تحریف به زیادتی و کاستی واقع نمی شود. آیات یاد شده به معنای انصراف دشمن از تحریف نیست، بدین معنا که خداوند در قلب دشمن تصرف کرده و آنان را از تحریف باز دارد، بلکه مفهوم آیه از عجز و ناتوانی دشمن در جهت تحریف پرده بر می دارد، چرا که اگر جمله و سطری را از قرآن حذف کنیم و یا بر آن بیفزاییم، مانند وصله کهنه ای که با بهترین پارچه زده شده باشد، محسوس و مشهود خواهد بود قرآن، کتاب شعر و غزلیات نیست که بتوان جمله ای را از آن تعویض کرد و یا شعری را بر آن افزود، کاستن از قرآن نیز امکان ندارد، چرا که معنا و مفهوم خراب می شود و بر هر عاقل و سخن سنجی به عیان روشن می گردد که در این قسمت کلماتی حذف شده است.

از جانب دیگر، عده زیادی از مسلمانان صدر اسلام در تمام مقاطع تاریخی و هم اکنون، حافظان قرآن بوده و هستند، بنابراین چه کسی جرئت می کرد تحریفی در آن صورت دهد، چرا که جان تحریف گران و مهاجمان به خطر می افتاد. مضاف بر این که از حدیث ثقلین – که محدثان شیعه و سنی به طور متواتر نقل کرده اند- وجوب تمسک به قرآن و عترت استفاده می شود. اگر بنا باشد تحریف در آن پیدا کند، چنین وجوبی بی معنا و این گونه تأکید، لغو خواهد بود.

دوم) اخبار غیبی پیش گویی های قرآن

دومین وجه از وجوه اعجاز، خبرهای غیبی قرآن است که مسائل علمی، تاریخی و حوادث ماورای طبیعت را نیز در بر می گیرد. ما در این بخش به یکی از اخبار غیبی در بعد تاریخی بسنده می کنیم که در زمان نزول قرآن هنوز رخ نداده بود.

پیروزی رومیان بر ایرانیان

روم، امپراطور مقتدری بود که بر بخش وسیعی از آسیا، اروپا و آفریقا حکومت می کرد و ایتالیا نیز قسمتی از آن بود. جنگ های فراوانی میان روم و ایران واقع شده بود اما در عصر ظهور اسلام، جنگ بزرگ و سرنوشت سازی رخ داد. ابو عبیده می گوید: از امام باقر(ع) مضمون آیه «الم غلبت الروم فی ادنی الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون فی بضع سنین…»(۹) پرسیدم؛ فرمود: این آیه، تاویلی دارد که جز خدا و راسخان در علم از آل محمد(ص) کسی نمی داند. هنگامی که رسول خدا(ص) به مدینه هجرت کردند و اسلام به پیروزی رسید، حضرت نامه ای به پادشاه روم (قیصر) و نامه ای به پادشاه ایران (خسرو پرویز) نوشت و توسط نمایندگانش برای آنان فرستاد. امپراطور روم، نامه رسول خدا(ص) را احترام گذاشت، ولی پادشاه ایران، نامه حضرت را پاره کرد و به نماینده ایشان اهانت نمود. در مقطع حساس بود که بین ایران و روم، جنگ و درگیری نظامی رخ داد، مسلمانان مایل بودند که رومیان پیروز شوند، لیکن بر خلاف انتظار آنان، ایرانیان برنده جنگ شدند، مسلمانان غمگین و افسرده شدند، ناگهان آیه: «الم غلبت الروم…» نازل شد، یعنی رومیان در نزدیکی های این سرزمین (شامات و حوالی آن) شکست خورده اند و ایرانیان پس از پیروزی بر روم، به زودی مغلوب می شوند. پس از چندی جنگ دیگری آغاز شد و رومیان بر ایرانیان غالب شدند و مسلمانان شادمان گشتند.(۱۰)

قرآن در ادامه می فرماید: «یومئذ یفرح المومنون»(۱۱) (در آن روز مومنان خوشحال شدند) علت شادمانی به دلیل اهانتی بود که پادشاه ایران به نامه رسان پیامبر کرده بود که باعث خوشحالی مشرکین و افسردگی مسلمانان شده بود، نه به دلیل اهل کتاب بودن رومیان، چرا که ایرانیان نیز زرتشتی و اهل کتاب بودند.(۱۲)

سوم) معارف علمی قرآن

یکی دیگر از وجوه اعجاز این گنیجینه الهی، طرح مسائل علمی است: «سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق» (به زودی آیات حکمت و نشانه های قدرت خود را عرضه آفاق و ظرف وجودی خودشان ارائه خواهیم نمود تا حقیقت بر آنها مکشوف گردد).(۱۳) و بدانند که قرآن و پیامبر اکرم(ص) بر حق است. بدون شک با مشاهده کشفیات علوم جدید، اسرار الهی یکی پس از دیگری بر بشر روشن شده و آیات علمی برملا می گردد.

علی رغم هیئت بطلمیوسی که ۴۰۰۰ سال بر اندیشه بشری حکومت می کرد و جهان هستی را کراتی مانند پوست پیاز می دانست که در میان هم قرار گرفته اند، قرآن در همان عصر با کمال صراحت اعلام کرد: «و کل فی فلک یسبحون» (و هر کدام از کرات، در مدار خود شنا می کنند).(۱۴)

در آیه دیگر، پرده از حقیقت دیگر برداشته، می فرماید: (آیا کافران نمی اندیشند که تحقیقاً تمام آسمان ها و زمین بصورت مجموعه به هم پیوسته بود (رتق) بود و ما آنها را از هم جدا ساختیم(فتق) و هر موجود زنده را از آب زنده قرار دادیم).(۱۵)

(رتق) در لغت، به مفهوم شیء بسته و مسدود است. بطوری که هیچ شکاف و منفذی در آن نباشد، درست متضاد فتق که به معنای شکافتن و اجزای آن را از هم جدا نمودن است. لباسی که تمام اجزایش به هم دوخته شده است، رتق است و اگر از هم جدا شود فتق می باشد. علی(ع) می فرماید: (از آن پوسته جامد طبقاتی شکافت و آنها را پس از آن که به هم پیوسته بود، باز کرد و هفت آسمان قرار داد).(۱۶)

امروز تحقیقات نجومی ثابت کرده که در گذشته، تمام کرات مجموعه ای به هم چسبیده بوده که بر اثر انفجار درونی از هم جدا و پراکنده شده و هر جزیی در کنار هم قرار گرفته اند و بیش از آن، گازهایی متراکم و متکاثف بوده که سبب ایجاد کرات آسمانی شده است: (سپس خداوند به سامان داده و خلق آسمان ها پرداخت، در صورتی که به شکل گاز بودند، و پس زا انجماد، بصورت یک توده عظیمی در آمده و با انفجار مهیبی که در هسته مرکزی آن ایجاد گردید، از هم جدا شده و هر کدام به شکل خورشید، ستاره، ماه و کره زمین در آمدند و چنین رتق و فتقی در عالم صورت گرفت).(۱۷)

قرآن می فرماید: «و السماء بنیناها بأید و انا لموسعون» (آسمان را بدست قدرت بنا نهادیم و تحقیقاً ما آن را توسعه و گسترش می دهیم).(۱۸) این آیه نیز، یک حقیقت علیم را بازگو می سازد که به هیچ وجه با هیئت قدیم سازش ندارد.

چگونگی پیدایش پدیده ی حیات

اعجاز دیگر که در این کتاب الهی می بینیم، پدید آمدن موجودات زنده از آب است. قرآن می فرماید: (خداوند هر جنبنده «موجود زنده» را از آب آفریده است. برخی از آنها روی شکم راه می روند و برخی از آنها روی دو پا حرکت می کنند و بعضی بر چهار پا راه می روند).

ریشه اصلی پیدایش موجودات زنده، از آب است و مایه بقاء و حیات آنها نیز آب است: (۱۹)

«وجعلنا من الماء کل شیء حی»(۲۰) (بوسیله آب هر چیزی را زنده قرار داده ایم). اگر آبی نباشد حیاتی باقی نمی ماند، چنانچه پیدایش نخستین جوانه های حیات، از دریاها بوجود آمده است. در هر کره که آب باشد، موجود زنده وجود دارد و اگر آبی نباشد، حیاتی نیست. بنابراین هم پیدایش حیات به آب بستگی دارد و هم ادامه زندگی بوجود آن منوط است.(۲۱)

خاتـمه: اکنون که جنبه های اعجاز قرآن تا حدودی آشکار گردید. بخوبی روشن می شود که چگونه این کتاب می تواند سندی آسمانی بر اثبات رسالت حضرت محمد(ص) بوده و برانگیختگی آن بزرگوار از جانب خداوند اثبات نمود. خداوند، ما را، با قرآن در روز قیامت محشور نماید.

منـابـع و مـأخـذ

۱)      درسهایی از اصول دین، انتشارات در راه حق، ص۲۴۳٫

۲)    تاریخ کامل، ابن اثیر، ج۲، ص۲۴۴٫

۳)   قرآن و آخرین پیامبر، آیت الله ناصر مکارم شیرازی، ص۹۱٫

۴)    سازمان های تمدن امپراتوری اسلام، ص۹۱٫

۵)    سوره بقره، آیه ۲۳٫

۶)    نبوت، شهید مرتضی مطهری، ص۲۰۶-۲۰۹٫

۷)    سوره روم، آیه ۵۰٫

۸)    سوره حجر، آیه ۹٫

۹)    سوره روم، آیه ۱-۴٫

۱۰)   روضه کافی، ج۲، ص۳۸۹٫

۱۱)   سوره روم، آیه ۴٫

۱۲) ایران در زمان ساسانیان، کرستین سن، ص۴۶۸٫

۱۳) سوره فصلت، آیه ۵۳٫

۱۴)  سوره انبیاء، آیه ۳۳٫

۱۵) سوره انبیاء، آیه ۳۰٫

۱۶) نهج البلاغه، خطبه ۲۱۱٫

۱۷) سوره فصلت، آیه ۱۱٫

۱۸) سوره ذاریات، آیه ۴۷٫

۱۹) سوره نور، آیه ۴۵٫

۲۰) سوره انبیاء، آیه ۳۰٫

۲۱) راز آفرینش انسان، کرسی موریسن، ترجمه محمد سعیدی.

۲۲)                        

در طول اعصار وقرون ، حکومت ها و دولت های زیادی روی کار آمده و چند صباحی بر مردم حکومت کرده و بعد هم از بین رفته اند، به طوری که اثری از آنها بر جای نمانده و اگر در مواقعی یادی هم می شود، برای این است که مایة عبرت دیگران شود. اما در این میان، حکومت هایی هم بوده اند که علی رغم گذر قرن ها هنوز هم بر سر زبان هایند و با تمام تلاشی که بر اندازان انجام داده اند ، ره به جایی نبرده اند.

حکومت امام علی(ع) یکی از این حکومت ها است که شیفتگان زیادی داشته و دارد و هنوز که هنوز است ، بعد از گذشت سالیان متمادی هر جا سخن از عدالت به میان می آید ، عدالت علی(ع) در ذهن ها تداعی می شود.

علی (ع) حاکمی بود که خود را از مردم و مردم را نیز از خود می دانست. در پیاده کردن عدالت و احکام خدا هیچ هراسی نداشت و عقیده داشت عدالت در رأس همة کردن برنامه ها است. او معتقد بود اگر این اصل از میان برداشته شود، سود جویان و فرصت طلبان به دستگاه حکومت راه یافته و فساد و تباهی آن را فرا می گیرد. امیر مؤمنان رهبری بی نظیر بود که احکام خدا را با شیواترین بیان، ابلاغ و در مقام عمل به عالی ترین وجهی پیاده می کرد. او فقط رضایت حق را در نظر داشت.

جایگاه مردم و حکومت امام علی(ع)

در هر حکومتی، مردم به دو دسته اکثر و اقل تقسیم می شوند که همیشه اکثر عظیم جامعه را تودة مردم تشکیل می دهند. این عده معمولاً از امکانات رفاهی کمتری برخوردارند، اما در مقابل گروه اندک دیگری هستند که از امکانات مادی و رفاهی فراوانی برخوردارند و برای خود به دلایل غیر موجه شخصیت و امتیازی خاص نسبت به عامة مردم قائلند . هر حاکمی باید طوری رفتار کند که بتواند به نفع هر دو دسته حکم صادر کند ^۱و به عبارت بهتر، عدالت و انصاف را مورد هر دو دسته اجرا کند و رضایت آنان را کسب کند. علی (ع) پایداری و دوام حکومت را در اجرای عدالت و استقرار عدل شناسد؛ یعنی اگر دولت و حکومتی را شعار خود قرار دهد و در پیاده کردنش موفق باشد، آن دولت، لایق ماندن و استمرار است. وگرنه دولتی که هدفش ظلم و مقصدش استثمار و بهره کشی است، دولتی زودگذر و زوال پذیر است.

در حکومت نمونة علی(ع) ، رابطة حاکم با مردم بسیار دوستانه، انسانی و شرافت مندانه است، به همین دلیل هیچ گاه طاقت دیدن مشکلات و گرفتاری های مردم را نداشت و به این مسئله اهمیت زیادی داد. مؤید وجود این گفته ، توصیه های مستمری است که حضرت ضمن نامه ها و خطبه ها و فرمان های خود در نهج البلاغه به عاملان و استانداران خویش خاطرنشان فرموده اند و از آن جمله در عهد نامة خود به مالک اشتر می نویسند:

«برای ارباب رجوع وقتی مقرر کن و خود شخصاً بر گرفتاری هایشان برس و برای این موضوع مجلسی عمومی تشکیل ده و در آن مجلس برای خدایت که تو را آفریده و این مقام داده، فروتنی کن و در این موقع، ارتش و مأموران و پاسبان خود را از جلوی چشم مردم دور کن تا بدون پروا و هراس با تو سخن گویند، زیرا مکرر از رسول خدا شنیدم که می فرمود: هرگز امتی به قداست و پاکی نخواهد رسید مگر آن که در میان آن ها حق ضعفا از اقویا و نیرومندان بدون لکنت و پروا گرفته شود.»^۲

از کلمات مولا علی (ع) دربارة رهبر و حقوق مردم نکاتی را می توان استفاده کرد که به بعضی اشاره

می شود:

در حکومت آن حضرت، مردم حق دارند که با حاکم خود ارتباط مستقیم داشته و خود حرف هایشان را به حاکم بزنند و بر حاکم است که وقتی را به این امر اختصاص دهد.

علی (ع) می فرماید: «در هر بامداد و شام ساعتی برای رسیدگی به امور رعیت معین کن و به سؤالات آن ها شخصاً جواب ده و نادان و گم راهشان را متوجه ساز، با دانشمندان در تماس باش، جز زبانت، واسطه ای و جز چهره ات ، حاجبی بین خود و مردم قرار مده.»^۳

مردم در حکومت آن حضرت، محرم اسرار حاکم هستند، مگر اسراری که اظهارش به ضرر مردم و حکومت است. امام علی(ع) می فرماید: « بر عهده و وظیفة من است که هیچ سری را از شما مکتوب ندارم جز اسرار جنگی در مواقع ضروری.»^۴

در حکومت آن حضرت ، افکار مردم محترم است و حکام باید در امور کشور با مردم مشورت کرده از آرا و نظرهای آنان استفاده کنند، چرا که مردم حق دارند در سرنوشت خود دخالت کنند و در امورات تصمیم بگیرند .

حضرت در این باره می فرمایند: «من هیچ مسئله ای را بدون مشورت با شما انجام نمی دهم ، جز مسئله قضاوت.»^۵

در حکومت آن حضرت، نیکوکار و بدکار یکسان نیستند ، بلکه بدکار به سزای بدی اش می رسد و نیکوکار به پاداش خوبی اش. حضرت علی (ع) در نامه اش به مالک می فرمایند: « … و نباید نیکوکار و بدکار نزد تو یکسان باشند که آن، نیکوکار را به نیکویی کردن بی رغبت سازد و بدکاران را به بدی کردن وا دارد؛ پس هر یک از ایشان را به آن چه گزیده اند، جزا ده.»^۶

مردم شهرهای دور افتاده و شهرهای مرکزی ، همه در حقوق و مزایا برابرند و حاکم موظف است کاری کند که حقوق دور افتاده ترین افراد نیز به آنان برسد، حضرت در نامة خود به مالک اشتر        می نویسد:

« همانا دورترین ایشان را همان نصیب و بهره ای است که نزدیک ترین آنها دارند و رعایت حق هر یک از ایشان از تو خواسته شده است.»^۷

در حکومت آن حضرت، فقیر و ثروت مند نزد حاکم یکسانند و حاکم موظف است به امور درماندگان و محتاجان نیز رسیدگی کند و خود از احوال آن ها جویا شود، چرا که آنان برخی به خاطر عفت نفس، فقر خود را از اظهار نمی کند. چنان که حضرت در نامه ای می فرماید: « پس از خدا بترس، از خدا بترس دربارة دستة زیردستان درماندة بیچاره و بی چیز و نیازمند و گرفتاری که در سختی و رنجوری و ناتوانی هم خواهنده است که ذلت و بیچارگی اش را اظهار می کند و هم کسی است که به عطا و بخشش نیازمند است ولی از عفت اظهار نمی کند.»^۸

در این حکومت به هیچ کس ظلم و ستم نمی شود و همه در برابر قانون مساوی اند. حضرت علی (ع) می فرماید: « اگر کسی به بندگان خدا ستم کند، خدا را خصم خود قرار داده است.»^۹ مگر نه این است که به تعبیر رسول خدا (ص) : « الخلق عیالُ الله»؛ بندگان خدا جزء خانوادة خدایند.»^۱۰ وقتی به انسانی ظلم و ستم شود، خداوند شخص ظلم کننده را مورد غضب قرار می دهد.

در حکومت آن حضرت کسی که عیوب و زشتی های مردم را آشکار کند و اصرار بر آبروریزی مردم داشته باشد ، مطرود است. از این رو حضرت در نامه اش به مالک می نویسند: « و باید از رعیت کسی را از همه دور و دشمنی داشته باشی که به گفتن عیب های مردم اصرار دارد.»^۱۱

حساسیت امام علی (ع) در برابر بیت المال:

از جمله اقدامات مهم و اساسی و حساس امیر مؤمنان برای بر پا داشتن حق و عدالت، باز گرداندن اموالی بود که از روی هوا و هوس و بر خلاف عدالت میان نزدیکان عثمان از بیت المال اختلاس شده بود. به همین دلیل علی(ع) در دومین روز از حکومتش خطبه ای ایراد فرمودند و در آن برنامة کار خود را چنین شرح دادند:« هر مالی را که عثمان به کسی بخشیده و هر زمینی را که در اختیار کسی قرار داد، همة آن ها باید به بیت المال باز گردد؛ اگر چه با آن ها زن ها را به ازدواج درآورده و در شهرها پراکنده کرده باشند…  .»^۱۲

علی (ع) می خواست مردم را به روش و سنت پیامبر باز گرداند و با توجه به حساسیتی که به بیت المال داشت سعی می کرد تا امتیاز طبقاتی را از میان بردارد و غنایم را به طور مساوی تقسیم کند تا آن جا که می فرمایند: « اگر این ها مال شخصی خودم بود و می خواستم بر مردم تقسیم کنم، تبعیض قائل نمی شدم تا چه رسد به این که بیت المال است و مال خدا است و ملک شخصی کسی نیست.»^۱۳

«روزی زنی قریشی از حجاز به کوفه آمد تا سهم بیشتری از علی(ع) برای خود بگیرد. وقتی به کوفه وارد شد ، به زنی فارسی زبان برخورد کرد و از مقدار جیرة او پرسید و متوجه شد که مقدار سهم هر دو به یک مقدار است ، بسیار ناراحت شد و آن زن را نزد حضرت آورد و با صدایی بلند گفت: «هل من العدل ان تساوی بینی و بین هذه الامة الفارسیه؛ آیا عدالت است که میان من و این کنیز فارسی یک سان عمل کنی؟!» امام نگاهی به آن زن کرده و مشتی خاک برداشت و به آن نگریست و فرمود: « اجزای این خاک بر یک دیگر برتی ندارد» سپس این آیه را تلاوت کردند: «انا خلقناکم من ذکر او انقی و جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقاکم».^۱۴

«ابن ابی الحدید از مدائنی نقل کرده که گوید : مهم ترین علت در این که مردم علی (ع) را رها کرده و گرد معاویه جمع شدند، مسئله مال و پول بود ، زیرا علی(ع) در تقسیم مال کسی را بر دیگری برتری نمی داد ولی معاویه این گونه نبود…»^۱۵.

معیار عزل و نصب ها در حکومت علی(ع)

۱٫عزل کارگزاران:

امام علی(ع) پس از در دست گرفتن حکومت بسیاری از کارگزاران نالایق را عزل کرده و افراد شایسته و با صلاحیت را جای گزین آنها کردند.

عزل و نصب ها از نخستین اقدامات سیاسی امیرالمؤنین برای برقراری حکومت عدل اسلامی بود. متأسفانه بیشتر کارگزاران عثمان از شجرة خبیثة بنی امیه و خویشان وی بودند که در رأس آنها معاویه قرار داشت، که عمر بن خطاب او را به حکومت شام نصب کرد و عثمان نیز او را در این مقام تثبیت نمود. امام از روز نخست که خلافت را پذیرفت، تصمیم گرفت کلیه فرمانداران عصر عثمان را که اموال بین المال را در مقاصد و اغراض خود مصرف کرده و یا آن را به خود و فرزندان خودشان اختصاص داده و حکومت کسری و قیصر برای خود ساخته بودند، بر کنار سازد.»^۱۶

به همین دلیل در همان روزهای نخست حکومت خود، معاویه را نیز مانند حکام دیگر عزل کرد. اما جمعی از نزدیکان و علاقه مندان آن حضرت روی نفوذی که معاویه در شام پیدا کرده بود، به عنوان خیر خواهی و مصلحت اندیشی، به آن حضرت پیش نهاد کردند که خوب است چندی معاویه را در این منصب باقی گذاری تا پس از آرام شدن اوضاع و استقرار پایه های حکومت، آن گاه عزلش کنی…؛ اما امام در جواب فرمودند: «به خدا سوگند، من در دینم مداهنه نمی کنم و امور مملکت را به دست افراد پست نمی سپارم.»^۱۷

۲. گزینش کارگزاران:

یکی از مهم ترین و اساسی ترین کارهای یک حاکم در ادارة امور، انتخاب و به کارگیری مدیران و کارگزاران لایق و شایسته است. امام علی (ع) پس از عزل افراد نالایق، گزینش و نصب افراد کاردان و با صلاحیت را در رأس برنامه ها و اصلاحات خویش قرار دادند. آن حضرت به توجه به حساسیتی که به این موضوع داشتند، معیارهای کلی گزینش کاگزاران را این گونه مطرح فرموده اند:

1. علم و توانایی؛
2. پرواپیشگی؛
3. داشتن تجربه کاری؛
4. داشتن حیاء؛
5. پاکی و صلاحیت خانوادگی؛
6. سابقة مسلمانی و دل بستگی دینی؛
7. امانت داری و وفاداری؛
8. کارایی و تأثیرگذاری.

روش مبارزه با دشمنان در دوران حکومت علی(ع)

امام علی(ع) ، امام خوبی ها ، عدالت ، درست کاری و مظهر تقوا و پرهیزگاری است. او در هر شرایطی همواره مصلحت اسلام و مسلمین را در نظر گرفته و بهترین حکم را صادر می کردند. در مورد جنگ هایی هم که پیش می آمد، بسیار قاطع و شجاعانه رفتار می کردند و بعد از مبارزه هم برخورد بسیار خوبی با اسرای جنگی داشتند . ایشان در مبارزه با دشمنان همواره این اصل ها را مد نظر داشتند:

۱٫ توکل بر خدا و نهراسیدن از زیادی دشمن؛ ۲٫ ثابت قدم بودن و استقامت داشتن در جنگ؛ ۳٫ مسامحه و سهل انگاری نکردن در جنگ؛ ۴٫ مأیوس نشدن از شکست اولیه و تلاش مجدد برای پیروزی؛ ۵٫ مراقب مکر و حیله دشمن بودن؛ ۶٫ شجاعت و شهادت طلبی در جنگ؛ ۷٫ عفو کردن دشمن بعد از جنگ و مهربان بودن با اسراء.

امام علی (ع) و حفظ ارزش های اسلامی

امام علی(ع) نمونة انسان کاملی است که در حفظ اسلام و ارزش های آن بسیار کوشیده اند و همیشه و همه جا از اسلام دفاع کرده و آن را متضمن سعادت و رستگاری انسان ها می دانند. اگر به سخنان حضرت علی(ع) در نهج البلاغه نظری بیندازیم ، خواهیم دید که ایشان در جای جای آ، به ارزش های اسلامی اشاره و تأکید و سفارش کرده اند که در این جا چند نمونه را ذکر می کنیم:

۱٫ایمان؛ ایمان یکی از والاترین و زیباترین  ارزش های اسلام است. حضرت علی (ع) می فرماید: «الایمان معرفة بالقلب و اقرار بالسان و عمل بالارکان؛ ایمان ، معرفت و شناختن به دل ، اعتراف به زبان و عمل به اعضا است.»^۱۸

و نیز آن حضرت می فرمایند: «از نشانه های ایمان ، راست گفتن در جایی است که دروغ گفتن به مصلحت تو است و این که گفتارت از آنچه می دانی بیشتر نباشد و دیگر اینکه در سخن گفتن دربارة دیگری از خدا بترسی و از کسی بدنگویی و نادانسته گواهی ندهی.»^۱۹

۲٫علم؛ عشق به علم و دانش و دانستن در فطرت انسان نهاده شده و انسان ذاتاً به دنبال حقیقت و علم است و وجود این خصیصه انسان را از حیوانات متفاوت می کند. حضرت علی (ع) دربارة ارزش علم می فرمایند: «لاشرف کالعلم؛ هیچ شرافتی مثل علم نیست».^۲۰ و نیز در جایی دیگر می فرمایند: «خذ الحکمة و لو من اهل النفاق؛ حکمت و علم را فرا گیرید حتی از منافقین».^۲۱

۳٫تقوا؛ مولاعلی (ع) همواره مسلمانان را به تقوا و پرهیزگاری از محرمات و انجام واجبات سفارش می کردند و این سفارش در جای جای کلمات آن حضرت به چشم می خورد. در جایی می فرمایند: «بندگان خدا شما را سفارش می کنم به تقوا و ترس از خدا که تقوا توشة سفر آخرت و پناه از عذاب است.»^۲۲

۴٫ امر به معرف و نهی از منکر؛ یکی از اصلی ترین ارکان یک حکومت ، امر به معروف و نهی از منکر است، چرا که مورد ارزش و مسئولیت مردم را می رساند و به ما می فهماند که مردم در قبال عمل یک دیگر مسئول بوده و این گونه نیست که در جامعة اسلامی هر کس هر کاری بخواهد انجام دهد. امام علی(ع) می فرمایند: « پس هر که امر به معروف کند، مؤمنین را همراهی کرده و ایشان را توانا گرداند و هر که نهی از منکر کند، بینی منافقین و دو روها را به خاک مالیده است.»^۲۳

امام علی (ع) و تأمین امنیت در جامعه

امنیت یکی از اساسی ترین مسائل یک جامعه است و هر ملتی در حیات اجتماعی خود نیازمند به امنیت و آسایش است. اگر مردم به دنبال حاکم خوب هستند و می خواهند حکومت دار آنها عادل، شایسته، مردم دار و … باشد، همه به خاطر این است که خواهان امنیت هستند و می خواهند در آرامش روحی و روانی زندگی کنند. حضرت علی(ع) در این مورد تلاش های فراوانی کردند که به ذکر مواردی از آنها اشاره می شود:

۱٫ امنیت جانی؛ امنیت جانی یکی از اصلی ترین و مهم ترین اقسام امنیت است. در حکومت امام علی(ع) مردم به خاطر یکی سر قوانین اسلامی از امنیت جانی برخوردار بودند؛ اگر کسی به دیگری صدمه می زد و یا یکی دیگری را می کشت، قصاص و مجازات می شد تا دیگران جرئت انجام چنین کارهایی را در سر نپرورانند.

۲٫ امنیت مالی و اقتصادی؛ در حکومت امام علی(ع) مردم علاوه بر امنیت جانی از امنیت مالی نیز برخوردار بودند. هر کسی به مال مردم متعرض می شد، حاکم برای امنیت دیگران مجرم را دست گیر کرده و به سزال عملش می رساند.

۳٫ امنیت شغلی و کاری؛

۴٫ امنیت قضایی و حقوقی؛

۵٫ و …  .

پی نوشت ها:

۱٫محمد فاضل لنکرانی ، آئین کشورداری از دیدگاه امام علی (دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ چهارم: ۱۳۷۳) ص ۱۴۴٫

2. نهج البلاغه فیض الاسلام، ج ۲ (انتشارات فیض الاسلام، ۱۳۶۸) نامة ۵۳، ص ۱۰۲۲٫
3. نهج البلاغه ، ترجمة دکتر سید جعفر شهیدی ، نامة ۶۷، ص ۳۵۲ – ۳۵۱٫
4. نهج البلاغة فیض الاسلام، همان، نامة ۵۰، ص ۹۸۲٫
5. همان.
6. همان، ص ۱۰۰۰٫
7. همان ، نامة ۵۳، ص ۱۰۱۹٫
8. همان ، ص ۱۰۲۶٫
9. محمد فاضل لنکرانی، همان ، ص ۱۰۳٫
10. اصول کافی، ج ۲، ص ۱۶۴٫
11.  نهج البلاغه فیض الاسلام، همان ، ص ۹۹۷٫
12. سید هاشم رسولی محلاتی ، زندگانی امیر المؤمنین (چاپخانة دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ سوم: ۱۳۷۴) ص ۶۳٫
13. همان ، ص ۳۶۸ – ۳۶۷٫
14. همان ، ص ۳۶۹٫
15. همان ، ص ۶۷۰٫
16. جعفر سبحانی ، فروغ ولایت (مؤسسة امام صادق ، ۱۳۷۴) ص ۳۷۶٫
17. همان ، ص ۳۷۷٫
18. نهج البلاغة فیض الاسلام ، همان ، حکمت ۲۱۸، ص ۱۱۸۶٫
19. همان ، حکمت ۴۵۰، ص ۱۲۹۶٫
20. همان ، حکمت ۱۰۹، ص ۱۱۳۹٫
21. همان حکمت ۷۷، ص ۱۱۲۲٫
22. همان ، خطبة ۲۳۳، ص ۷۷۲٫

دانلود شب ۷و۸

دانلود شب ۵و۶

دانلود شب ۳و۴